Strona główna › Cukrzyca i metabolizm › Dieta przy dnie
Dna moczanowa: dieta i co jeść
Większość list dietetycznych krążących wokół dny to przepisany spis zawartości puryn z lat sześćdziesiątych, po którym zostaje jadłospis bez szpinaku, kalafiora i fasoli, a więc bez powodu. Nowsze badania pokazują coś innego: puryny roślinne nie zwiększają ryzyka napadu, a największą różnicę robią alkohol, napoje słodzone i masa ciała. Poniżej konkretne wybory przy stole razem z uczciwą informacją o tym, ile dieta faktycznie zmienia.
Co jeść przy dnie moczanowej
Podstawą jadłospisu mogą być warzywa, owoce, kasze i pełne ziarno, chude nabiał i jaja, a także kawa i duża ilość wody. Ograniczyć trzeba czerwone mięso, wędliny i owoce morza, a wykluczyć podroby, ryby takie jak sardynki, śledzie i szprotki, wywary mięsne, piwo w każdej wersji oraz napoje słodzone syropem glukozowo-fruktozowym. Nabiał o niskiej zawartości tłuszczu zmniejsza ryzyko napadu, więc jest w tej diecie sprzymierzeńcem, a nie produktem tolerowanym.
Bez ograniczeń
Nie podnoszą ryzyka napadu- Warzywa, w tym te bogate w puryny: szpinak, kalafior, szparagi, groszek, fasola, soczewica, pieczarki
- Chudy nabiał: mleko, kefir, jogurt naturalny, twaróg
- Kasze, ryż, makaron, pieczywo pełnoziarniste, płatki owsiane
- Jaja
- Owoce w całości, w tym wiśnie i czereśnie
- Orzechy, nasiona, oliwa z oliwek
- Kawa, herbata, woda
Z umiarem
Kilka razy w tygodniu, w małych porcjach- Chude mięso: drób, cielęcina, wołowina
- Ryby o umiarkowanej zawartości puryn: dorsz, mintaj, pstrąg, łosoś
- Wędliny i przetwory mięsne
- Wino, do jednego kieliszka
- Soki owocowe i owoce bardzo słodkie w dużych ilościach
- Sery dojrzewające o wysokiej zawartości tłuszczu
Do wykluczenia
Najsilniej wiązane z napadami- Podroby: wątroba, nerki, serca, móżdżek, grasica
- Sardynki, sardele, śledzie, szprotki, makrela, małże, przegrzebki, kawior
- Wywary mięsne, kostki rosołowe, ekstrakty drożdżowe, galarety mięsne
- Piwo, także bezalkoholowe
- Wódka i inne mocne alkohole
- Napoje słodzone syropem glukozowo-fruktozowym, energetyki, słodzone herbaty mrożone
- Dziczyzna
Dwie rzeczy z tego zestawienia zaskakują najczęściej. Pierwsza: warzywa bogate w puryny nie zwiększają ryzyka napadu, co pokazały prospektywne badania obserwacyjne prowadzone na dużych grupach. Puryny roślinne inaczej się wchłaniają i inaczej metabolizują niż pochodzące z mięsa oraz owoców morza. Druga: piwo bezalkoholowe nie jest bezpiecznym zamiennikiem, bo zawiera te same związki purynowe pochodzące z drożdży, tylko bez alkoholu.
Dlaczego jedne produkty szkodzą, a inne nie
Kwas moczowy powstaje z rozpadu puryn, a jego stężenie zależy od dwóch rzeczy: ile puryn dostarczy jedzenie i własny metabolizm oraz jak sprawnie nerki go wydalają. Za większość przypadków dny odpowiada gorsze wydalanie, nie nadmiar w diecie, i właśnie dlatego sama zmiana jadłospisu rzadko wystarcza. Produkty szkodliwe działają dwoma drogami: dostarczają puryn albo blokują wydalanie kwasu moczowego przez nerki.
Alkohol łączy oba mechanizmy. Etanol jest metabolizowany do mleczanu, który konkuruje z kwasem moczowym o ten sam mechanizm transportowy w cewkach nerkowych, więc kwas moczowy zostaje we krwi. Piwo dokłada do tego dużą porcję puryn z drożdży, dlatego wiąże się z ryzykiem napadu silniej niż mocne alkohole, a te z kolei silniej niż wino.
Fruktoza działa inaczej i mniej oczywiście. Jej metabolizm w wątrobie zużywa fosforany na tyle szybko, że rozpad związków bogatych w energię przyspiesza produkcję kwasu moczowego. Efekt widać przy napojach słodzonych syropem glukozowo-fruktozowym i przy dużych ilościach soków, a nie przy owocach zjadanych w całości, gdzie fruktoza przychodzi razem z błonnikiem i w mniejszej dawce.
W drugą stronę pracuje nabiał o niskiej zawartości tłuszczu. Białka mleka mają działanie zwiększające wydalanie kwasu moczowego z moczem, a badania obserwacyjne wiążą regularne spożycie chudego mleka i jogurtu z mniejszym ryzykiem dny. Kawa również wiąże się z niższym stężeniem kwasu moczowego, choć nie na tyle, żeby traktować ją jako leczenie. Wiśnie i przetwory z wiśni pojawiają się w badaniach z mniejszą liczbą napadów, ale dowody są słabe i pochodzą z prac o ograniczonej wiarygodności.
Jest jeszcze pułapka odwrotna do intuicji. Głodówki, posty i gwałtowne diety redukcyjne podnoszą stężenie ciał ketonowych, a te konkurują z kwasem moczowym o wydalanie przez nerki, więc szybkie chudnięcie potrafi wywołać napad. Redukcja masy ciała ma sens, ale rozłożona w czasie. To samo dotyczy odwodnienia po upale, saunie albo intensywnym wysiłku, które należy do najczęstszych bezpośrednich wyzwalaczy. Dna towarzyszy zwykle innym zaburzeniom metabolicznym, o czym piszemy przy objawach przypisywanych insulinooporności.
Ile dieta realnie zmienia
Konsekwentna zmiana jadłospisu obniża stężenie kwasu moczowego o kilkanaście procent, w praktyce zwykle nie więcej niż o 1 mg/dl. Cel leczenia przyjęty w zaleceniach europejskich wynosi poniżej 6 mg/dl, a przy guzkach dnawych jeszcze niżej, więc osoba z wartością 9 mg/dl nie osiągnie go samą dietą. Dieta zmniejsza liczbę wyzwalaczy i wspiera leczenie, ale go nie zastępuje.
| Interwencja | Spodziewany efekt | Uwagi praktyczne |
|---|---|---|
| Odstawienie piwa i mocnych alkoholi | Wyraźne zmniejszenie liczby napadów | Najsilniej udokumentowana zmiana z całej listy. Dotyczy też piwa bezalkoholowego. |
| Rezygnacja z napojów słodzonych fruktozą | Obniżenie stężenia i mniej napadów | Woda, kawa i herbata bez cukru w miejsce napojów gazowanych i soków. |
| Redukcja masy ciała, powoli | Obniżenie stężenia, poprawa ciśnienia i lipidów | Gwałtowne chudnięcie i głodówki wywołują napady, więc tempo ma znaczenie. |
| Chudy nabiał codziennie | Mniejsze ryzyko napadu | Mleko, kefir, jogurt naturalny, twaróg. Efekt dotyczy produktów niskotłuszczowych. |
| Ograniczenie mięsa i owoców morza | Niewielkie obniżenie stężenia | Wystarczy zmniejszyć porcje i częstotliwość, bez eliminacji białka z diety. |
| Eliminacja warzyw bogatych w puryny | Brak korzyści | Zbędna restrykcja. Pogarsza jakość diety i nie zmniejsza ryzyka. |
| Duża ilość płynów | Mniejsze ryzyko kamicy moczanowej | Około 2 litrów dziennie, o ile lekarz nie ograniczył płynów z powodu serca lub nerek. |
Z tabeli wynika praktyczny wniosek: zamiast liczyć puryny w gramach, opłaca się zmienić kilka nawyków o dużej sile działania. Wzorzec zbliżony do diety śródziemnomorskiej i do diety DASH, stosowanej przy nadciśnieniu, obniża kwas moczowy i jednocześnie poprawia ciśnienie oraz lipidy. To wygodne, bo dna prawie nigdy nie występuje samotnie: towarzyszą jej nadciśnienie, zaburzenia lipidowe i nadmierna masa ciała. Zasady leczenia ciśnienia opisujemy w dziale nadciśnienie tętnicze.
Leczenie właściwe jest osobną warstwą i wymaga recepty. Allopurynol dostępny jest w tabletkach 100 i 300 mg, febuksostat w tabletkach powlekanych 80 i 120 mg, a kolchicyna w tabletkach 0,5 mg. Wszystkie trzy mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp, bo dawkę dobiera się do czynności nerek i do pozostałego leczenia. Ibuprofen w mocach 200 i 400 mg oraz naproksen sodowy 220 mg mają kategorię OTC, ale w napadzie stosuje się zwykle wyższe moce dostępne wyłącznie z przepisu lekarza. Jak wygląda podział na leczenie napadu i leczenie choroby, rozpisaliśmy w tekście o leczeniu dny moczanowej.
Najczęstszy błąd polega na traktowaniu diety jako alternatywy dla leku. Skutek jest przewidywalny: stężenie kwasu moczowego zostaje w okolicach 8 mg/dl, złogi kryształów rosną dalej, napady wracają, a pacjent obwinia siebie za niewystarczającą dyscyplinę przy stole. Dieta ma w tym układzie inną rolę: usuwa wyzwalacze, poprawia rokowanie sercowo-naczyniowe i zwiększa szansę na osiągnięcie celu przy mniejszej dawce leku.
Odbierz e-receptę bez wychodzenia z domu
Tryb dla osób z rozpoznaniem postawionym wcześniej przez lekarza, które przyjmują ten sam lek od miesięcy i mają aktualne badania. Ostry napad z gorączką oraz pierwsze włączenie leczenia obniżającego kwas moczowy wymagają wizyty w gabinecie.
- Wypełniasz wywiad medyczny. Rozpoznanie, przyjmowany lek z mocą, ostatnie stężenie kwasu moczowego, ocena nerek, choroby towarzyszące i uczulenia.
- Opłacasz konsultację. 59 zł, opcjonalnie 29 zł za tryb ekspresowy. BLIK, karta albo Link.
- Lekarz ocenia wniosek. Gdy czegoś brakuje, prosi o dokumentację albo o udostępnienie historii leczenia z Internetowego Konta Pacjenta.
- Dostajesz decyzję. Przy odpowiedzi pozytywnej kod e-recepty przychodzi e-mailem i jest widoczny w Internetowym Koncie Pacjenta.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Pilnie wtedy, gdy do ostrego bólu jednego stawu dołącza gorączka albo dreszcze, bo bakteryjne zapalenie stawu wygląda identycznie jak napad dny, a niszczy staw w ciągu dni. Tego samego dnia wymaga też kolkowy ból w boku z krwią w moczu oraz wysypka z gorączką po rozpoczęciu leczenia obniżającego kwas moczowy.
- Gorączka, dreszcze i ostry ból jednego stawu. Wymaga wykluczenia zakażenia, a to oznacza pobranie płynu stawowego, czego nie da się zrobić zdalnie.
- Wysypka, pęcherze, gorączka albo zmiany na błonach śluzowych po włączeniu leku obniżającego kwas moczowy. Ciężkie reakcje skórne po allopurynolu są rzadkie i groźne, wymagają natychmiastowego przerwania leku i kontaktu z lekarzem.
- Silny, kolkowy ból w boku promieniujący do pachwiny, z krwią w moczu. Tak objawia się kamica moczanowa, częstsze powikłanie przy dnie i przy niedostatecznym nawodnieniu.
- Napad po kilku dniach gwałtownej diety redukcyjnej albo po poście. Nie przerywaj leczenia, skontaktuj się z lekarzem, bo dalsze postępowanie zależy od tego, jakie leki przyjmujesz.
- Ból stawu u osoby z chorobą nerek, chorobą wrzodową albo przyjmującej leki przeciwzakrzepowe. Standardowe leczenie przeciwzapalne bywa w tych sytuacjach niewskazane, więc kupowanie preparatu w aptece na własną rękę jest ryzykowne.
- Napady wracające mimo leczenia i diety. Zwykle oznacza to, że stężenie kwasu moczowego nie osiągnęło wartości docelowej, a nie że dieta jest zbyt luźna.
Numer alarmowy: 112, pogotowie ratunkowe: 999. Przy gorączce z ostrym bólem stawu pomoc jest potrzebna tego samego dnia. Nie odstawiaj samodzielnie leku obniżającego kwas moczowy w trakcie napadu, bo wahnięcie stężenia przedłuża dolegliwości.
Poza tymi sytuacjami dna jest chorobą, którą prowadzi się spokojnie i planowo: badanie kontrolne, ocena stężenia kwasu moczowego, ewentualna korekta dawki i recepta na kolejny okres. Odstępy między kontrolami zależą od tego, czy wartość docelowa została osiągnięta, o czym piszemy w tekście o kontroli przy leczeniu przewlekłym.
Co możesz zrobić teraz
Zacznij od trzech zmian o największej sile działania: odstaw piwo i napoje słodzone, dopilnuj około dwóch litrów płynów dziennie i wprowadź chudy nabiał do codziennego jadłospisu. Liczenie puryny za puryną odłóż na koniec, bo daje najmniej.
- ZamiastPiwo, także bezalkoholoweWybierzWoda z cytryną, kawa, herbata bez cukru, kieliszek wina przy okazji
- ZamiastNapój gazowany albo sok z kartonuWybierzWoda, napar owocowy, owoc w całości
- ZamiastRosół na kościach, galareta, pasztetWybierzZupa warzywna, jajko, twaróg, hummus
- ZamiastKarkówka albo wędliny na kolacjęWybierzPieczywo pełnoziarniste z serem twarogowym i warzywami
- ZamiastSardynki, śledź, szprotki w olejuWybierzDorsz, mintaj albo pstrąg raz na kilka dni
- ZamiastGłodówki i diety tysiąckalorycznejWybierzPowolna redukcja rozłożona na miesiące, bez dni bez jedzenia
- Zapisz okoliczności napadów. Data, staw, czas trwania i co poprzedzało: alkohol, obfity posiłek, odwodnienie, uraz, infekcja albo zmiana leków. Liczba napadów w roku wpływa na decyzję o intensywności leczenia.
- Sprawdź, kiedy ostatnio oznaczano kwas moczowy. Badanie robi się po ustąpieniu napadu, bo w jego trakcie wynik bywa fałszywie niski. Bez tej liczby nie da się ocenić, czy dawka leku jest wystarczająca.
- Przejrzyj listę przyjmowanych leków. Diuretyki tiazydowe i pętlowe podnoszą stężenie kwasu moczowego, ale nie odstawia się ich samodzielnie, bo pogorszy się kontrola ciśnienia albo niewydolności serca. Zgłoszenie dny w wywiadzie realnie zmienia dobór leczenia.
- Pilnuj nawodnienia w upale i przy wysiłku. Odwodnienie należy do najczęstszych bezpośrednich wyzwalaczy napadu i sprzyja kamicy.
- Nie licz na suplementy zamiast leczenia. Witamina C obniża stężenie kwasu moczowego nieznacznie i nie jest zalecana jako element terapii. Ekstrakty z wiśni mają słabe dowody i nie zastępują leku.
- Zaplanuj zapas leków przed wyjazdem. Przerwa w leczeniu odbija się na stężeniu w ciągu kilku tygodni. Co zabrać i jak przygotować dokumenty, opisaliśmy w tekście o lekach przewlekłych przy wyjeździe za granicę.
Na koniec rzecz, która porządkuje całą listę: dieta przy dnie nie jest karą za napad, tylko sposobem na zmniejszenie liczby wyzwalaczy i na poprawę pozostałych wyników metabolicznych. Jeśli jej wprowadzenie kosztuje tyle wysiłku, że kończy się porzuceniem po dwóch tygodniach, lepiej wybrać dwie zmiany i utrzymać je przez rok.
Leczenie idzie stabilnie, a kończy się opakowanie
Podaj rozpoznanie, przyjmowany lek z mocą, ostatnie stężenie kwasu moczowego i wynik oceny nerek. Lekarz sprawdzi, czy kontynuacja jest bezpieczna, i zawsze podaje powód odmowy.
Umów teleporadę Konsultacja lekarska 59 zł, opcjonalnie 29 zł za tryb ekspresowy. BLIK, karta albo Link.
Pytania, które wracają najczęściej
Czy naprawdę mogę jeść pomidory, szpinak i fasolę?
Tak. Prospektywne badania obserwacyjne prowadzone na dużych grupach nie wykazały związku między spożyciem warzyw bogatych w puryny i ryzykiem dny, w przeciwieństwie do mięsa oraz owoców morza. Puryny roślinne inaczej się wchłaniają i inaczej metabolizują. Eliminacja szpinaku, kalafiora, szparagów, groszku czy soczewicy pogarsza jakość diety i nie zmniejsza liczby napadów, więc nie ma powodu jej stosować.
Ile kwasu moczowego zbije sama dieta?
Konsekwentna zmiana jadłospisu obniża stężenie o kilkanaście procent, w praktyce zwykle nie więcej niż o 1 mg/dl. Przy celu leczenia poniżej 6 mg/dl to wystarcza jedynie osobom z wartościami niewiele przekraczającymi próg. Przy wyniku w okolicach 8 czy 9 mg/dl dieta zmniejsza liczbę wyzwalaczy, ale celu nie osiągnie, dlatego zalecenia przewidują wtedy leczenie obniżające stężenie.
Piwo bezalkoholowe jest bezpieczne?
Nie. Puryny w piwie pochodzą głównie z drożdży, więc wersja bezalkoholowa zawiera je w podobnej ilości. Znika składnik alkoholowy, który dodatkowo utrudnia wydalanie kwasu moczowego przez nerki, ale ładunek purynowy zostaje. Traktowanie piwa bezalkoholowego jako zamiennika należy do częstszych powodów nawrotów u osób przekonanych, że dietę prowadzą wzorowo.
Jak długo trzeba trzymać dietę?
Tak długo, jak trwa choroba, czyli w praktyce stale, bo dna nie mija po ustąpieniu bólu. Nie oznacza to jednak jadłospisu na wyrzeczeniach: chodzi o kilka trwałych nawyków, głównie ograniczenie alkoholu i napojów słodzonych, odpowiednią ilość płynów i utrzymanie masy ciała. Powrót do dawnych zwyczajów po kilku miesiącach bez napadu zwykle kończy się kolejnym napadem, bo stężenie kwasu moczowego wraca do poprzednich wartości.
Czy przy diecie nadal potrzebuję leku na receptę?
Zwykle tak. Leki działające na przyczynę dny mają w Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp: allopurynol w tabletkach 100 i 300 mg, febuksostat w tabletkach powlekanych 80 i 120 mg oraz kolchicyna w tabletkach 0,5 mg. Dawkę dobiera lekarz do czynności nerek i pozostałego leczenia. Dieta wspiera terapię i zmniejsza liczbę wyzwalaczy, ale sama nie rozpuści złogów kryształów, które odkładały się latami.
Co mogę zmienić już dziś?
Odstaw piwo i napoje słodzone syropem glukozowo-fruktozowym, zacznij pić około dwóch litrów wody dziennie, o ile lekarz nie ograniczył Ci płynów, i wprowadź chudy nabiał do codziennego jadłospisu. Zapisz też datę i okoliczności ostatniego napadu oraz sprawdź, kiedy ostatnio oznaczano kwas moczowy. Te kilka rzeczy daje więcej niż tygodnie liczenia puryn w tabelach.
Powiązane tematy
Teksty czytane razem z tym: leczenie dny między napadami, pozostałe wyniki metaboliczne oraz praktyka zamawiania recept na leki brane codziennie.
Autor, recenzja medyczna i źródła
- EULAR: zalecenia dotyczące postępowania w dnie moczanowej, w tym docelowe stężenie kwasu moczowego
- American College of Rheumatology: wytyczne leczenia dny, zalecenia żywieniowe i ich siła dowodowa
- Badanie prospektywne dotyczące spożycia puryn zwierzęcych i roślinnych a ryzyka dny (New England Journal of Medicine)
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie allopurynolu, febuksostatu, kolchicyny oraz leków przeciwzapalnych
- pacjent.gov.pl: e-recepta, kod realizacji i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.